Journalistieke artikelen

‘Als we zekerheid willen, moeten we zekerheid geven’


Op 2 februari sprak Bas Heijne op de Tilburgse campus over ‘Vertrouwen en onbehagen’. Samen met Erik Borgman legde hij de vinger aan de pols van onze moderne samenleving. ‘Maak het jezelf zo moeilijk mogelijk,’ hield hij de honderd toehoorders voor.

In 2016 was het 800 jaar geleden dat de Orde der Predikers werd opgericht door de Spaanse priester Dominicus Guzmán. De dominicanen, zoals ze gingen heten, zijn vanaf het begin democratisch en studieus ingesteld. Daarom organiseerden de dominicanen in Nederland als afsluiting van hun feestjaar samen met het Academic Forum en het Cobbenhagen Center (beiden Tilburg University) een speciale bijeenkomst met PC-Hooftprijswinnaar en NRC-columnist Bas Heijne en hoogleraar publieke theologie Erik Borgman, die lid is van de dominicanen.

Onderwerp van gesprek was ‘de staat van Nederland’, zoals het jongste essay van Heijne heet. Het debat in Nederland, aldus Heijne, staat vooral bol van twee emoties: hoon en ontsteltenis. Het is vooral een ‘reeks narcistische zelfuitingen’, een ‘gierende mallemolen van hyperbolen’, waarbij het er ‘slechts om gaat gehoord te worden’. Dat zorgt voor een hoop rumoer, maar niet voor ‘een gesprek waarin mensen wijzer worden, zelfs al worden ze het niet eens’, zoals de Engelse dominicaan Timothy Radcliffe eens zei.

Volgens Heijne zijn we niet zozeer ontevreden met ons eigen leven, maar wel met de samenleving als geheel. We ervaren de wereld als onveilig en bedreigend, en dat komt door de kloof tussen ons mensbeeld en de werkelijkheid. Het mensbeeld doet namelijk alsof we autonome, rationele wezens zijn, ‘maar de samenleving neemt steeds meer beslissingen voor je. Je denkt een subject te zijn, maar in wezen ben je een object,’ aldus Heijne.

Populisten doen twee dingen om grip op kiezers te krijgen, zegt de NRC-columnist: ze versimpelen en beloven herstel van autonomie. ‘Versimpeling is aantrekkelijk. Mensen hebben hun buik vol van experts. En iedere volksmenner weet dat diepe verlangens en emoties veel meer appelleren dan feiten.’ Het raadgevend referendum over het Oekraïne-verdrag is zo’n versimpeling van de waarheid. Alsof het simpel uitschrijven van een referendum in één land binnen de Europese Unie ‘even’ een verdrag tussen EU en Oekraïne kan tegenhouden. ‘Toch hebben we dat beloofd gekregen. Het kan niet. En levert veel woede op.’

Het tweede populistische wapen is de belofte van radicaal herstel van autonomie. ‘We gaan ons land terugpakken’, is dan de kreet die gebruikt wordt. Heijne: ‘Donald Trump predikt een revolutionaire sfeer. De radicaliteit daarbij, maakt het mogelijk om in snel tempo een samenleving te veranderen.’ Dat revolutionaire gevoel moet dan wel steeds worden gevoed, aldus Heijne: ‘Radicaliteit vereist dat er vijanden zijn. En als die er niet – of niet meer – zijn, dan moet je die verzinnen. Anders is er geen noodzaak tot revolutie meer.’

Theoloog en lekendominicaan Erik Borgman reageerde op Heijnes verhaal vanuit ‘een 800 jaar oude remedie tegen populisme’, zoals hij het samenvatte in een artikel op de website nieuwwij.nl. ‘Wij hebben geen mening en zijn geen volk. Wij worden volk door ons in confrontatie met elkaar een mening te vormen.’ Borgman wijst erop dat maakbaarheid minder stand lijkt te houden naarmate het meer wordt ingezet. Volgens hem moeten we ‘simpel goed willen zijn’ in plaats van te vertrouwen op ‘een systeem dat zo perfect is dat fouten maken onmogelijk wordt’. Dat verlangen goed te zijn zorgt voor een heel andere taxatie van wat er gebeurt. Vreemdelingen en vluchtelingen bijvoorbeeld ‘komen niet op ons af als tegenstanders, maar ze komen ons iets zeggen dat we eigenlijk vergeten waren.’

De Gulden Regel is een universele manier waarop het goede leven wordt geformuleerd en vormgegeven, volgens Borgman: doe aan de ander zoals je wilt dat aan jou gedaan wordt. ‘Het gaat niet om do ut des, ik geef opdat mij gegeven wordt. Als we zekerheid willen, moeten we zekerheid geven. Als we mogelijkheden willen, moeten we mogelijkheden geven. Om het goed te hebben, moeten we goed zijn.’

Volgens Erik Borgman ligt hierin een rol voor de kerk, die ‘voor alles de barmhartigheid zichtbaar moet maken. We moeten elkaars menselijkheid wekken, en deze daarom veronderstellen. We moeten nieuwsgierig zijn wat daaruit kan voorkomen, hopen dat we daarvan langer en beter kunnen leven. We leven van elkaar, het vermogen elkaar te zien en te helpen.’ Zo’n samenleving noemt Borgman een ‘contemplatieve samenleving’.

Het gesprek is live uitgezonden via Facebook en terug te kijken via de pagina van Dominicaans Nederland. Informatie over de campagne die de dominicanen voerden is te vinden op www.800jaardominicanen.nl.

Bron: Tilburg Cobbenhagen Center, geschreven samen met Arjan Broers.

Advertisements