Heeft de kinderkruistocht echt bestaan?


Mijn dochter moest deze week een filmverslag schrijven over de film Crusade in Jeans naar de bestseller van Thea Beckman. Beckman schreef het boek zo’n veertig jaar geleden en werd een van de best verkochte Nederlandse (jeugd)boeken ooit. Meer dan een half miljoen exemplaren gingen over de toonbank en Kruistocht werd in vijftien talen vertaald. Mijn dochter vroeg of ik iets wist van de historische achtergronden. Reden genoeg voor een klein onderzoekje. Resultaat: de historische basis voor deze Kinderkruistocht is echter zeer smal: een verkeerd vertaald woordje.

Synopsis

Het verhaal van Kruistocht in Spijkerbroek is genoegzaam bekend. Dolf Wega uit Amstelveen wordt bij een experiment van een tijdmachine (‘materietransmitter’ heette het toen nog) terug in de tijd geplaatst. In plaats van het verlangde riddertoernooi komt Dolf terecht in de Kinderkruistocht van 1212. Omdat Dolf niet op juiste tijd op de juiste plek staat, blijft hij steken in de Middeleeuwen. Hij trekt verder met het kinderleger en ontpopt zich door zijn karakter en zijn kennis van de 20e eeuw tot de feitelijke leider van de kruistocht. Aan het einde van hun barre weg komen Dolf en de kinderen achter de werkelijke reden van hun kruistocht: ze worden als kindslaven verkocht. Natuurlijk verhinderen Dolf en zijn vrienden de ramp en uiteindelijk weet Dolf terug te keren naar het heden.

Het boek versus de film

Bij elke verfilming van een boek wordt de laatste geweld aan gedaan. De ‘materitransmitter’ die volgens Beckman op een ‘telefooncel’ leek, vertoont in de film meer gelijkenis met een teletransporteur zoals we die kennen uit science fiction-series als bijvoorbeeld Star Trek of uit de computergame Half Life 2. De karakters van Leonardo (student te Pisa) en Mariecke (9 jarige ‘lieveling’ van Dolf) uit het boek zijn in de film versmolten tot één: een zeer aantrekkelijke jonge vrouw, die haar mannetje staat. Waarschijnlijk een knieval aan de internationale filmindustrie, maar Dolf ontmoet in haar zijn eerste echte liefde, inclusief zoenscène. Ook Dolfs moeder is aan de eisen van vandaag aangepast: zij is een carrièrevrouw die vergeet om op tijd bij de voetbalwedstrijd van haar zoon te zijn. Verder is de film geheel in het Engels opgenomen en later ook in het Nederlands nagesynchroniseerd. Met een beetje chauvinistisch gevoel zou ik het graag andersom hebben gezien.

De kinderkruistocht

Thea Beckman staat bekend als een schrijfster die altijd een historische achtergrond voor haar boeken kiest. Dat geldt voor boeken als Het Geheim van Rotterdam, Triomf van de Verschroeide Aarde en dus ook voor Kruistocht in Spijkerbroek. Een uitzondering op deze regel is Beckmans cyclus over Thule, dat speelt op het Groenland van na de Grote Oorlog, ergens in de toekomst. Maar wat is er historisch nu waar van Beckmans kinderkruistocht. Heeft die echt bestaan of zijn het gewoon Middeleeuwse mythen, zoals er zoveel zijn?

De ‘Kinderkruistocht’ is een naam die aan een hele schakering aan historische en fictieve gebeurtenissen in 1212 gegeven wordt. Een jongen krijgt visioenen, kinderen trekken op naar zuid Italië om het Heilige Land te bevrijden en later worden ze als slaven verkocht. Verschillende, elkaar tegensprekende verhalen bestaan naast elkaar. Historici zijn het er nog niet helemaal over eens hoe het nu precies gegaan is.

De Vierde Kruistocht

Wat wel duidelijk is, is dat de Vierde (volwassen) Kruistocht (tussen 1202 en 1204) de historische context voor de Kinderkruistocht is. Alle Kruistochten (vijf in totaal) waren bedoeld om het heilige Land te veroveren op de Arabische machthebbers. Alleen de Eerste Kruistocht was een succes en Palestina viel voor een kleine honderd jaar in handen van westerse legers. De andere kruistochten waren bedoeld om de stukken land die de kruisridders langzaam hadden verloren aan de oprukkende vijand weer terug te winnen of om überhaupt Palestina te heroveren. Alle Kruistochten op de Eerste na waren een fiasco.

De Vierde Kruistocht werd officieel uitgroepen door paus Innocentius III, maar stond feitelijk in dienst van de machtige doge (leider) van het Italiaanse Venetië. De kruisridders onder leiding van Bonifatius van Montferrat veroverde enkele steden voor Venetië en mengden zich in een constitutionele crisis in Constantinopel, de hoofdstad van het Byzantijnse Keizerrijk.
Venetië verkreeg door deze kruistochten een dominante positie over de markt van het personen- en goederenverkeer over de Middellandse zee. Ook andere Italiaanse handelssteden als Genua en Pisa hadden veel baat bij deze Kruistochten. Het eigenlijk doel van de inspanningen, het veroveren van het Heilige Land werd vergeten.

Traditionele visie: kinderen

Het bekende, traditionele verhaal over de kinderkruistocht gaat als volgt. Dit is ook de lijn die Beckman volgt. Ergens in Frankrijk of Duitsland begint een jonge knaap te verkondigen dat hij goddelijke visioenen gekregen heeft. Jezus zelf zou hem opgeroepen hebben het Heilige Land te veroveren, geholpen door de eenvoud en onschuld van kinderen. Door het verrichten van enkele goed getimede wonderen kreeg deze jongen een formidabel leger op de been dat op een gegeven moment wel 20.000 kinderen zou herbergen. Hij leidde zijn volgelingen zuidwaarts naar de Middellandse zee, waar de zee – net als voor Mozes – zou opensplijten om de kinderen droogvoets naar Palestina te leiden. Dit gebeurde natuurlijk niet, maar er leek een nieuw godswonder op handen. Twee handelaren (bij Beckman twee obscure monniken) bieden de kinderen aan om hen met zeven boten over te zetten. Volgens de overlevering zou de ene helft verkocht zijn als slaaf ergens in Tunesië en de andere helft zou in een schipbreuk zijn verdronken ergens voor de kust van Sardinië.

Moderne visie: boeren en zwervers

Volgens modern historisch onderzoek gaat bovenbeschreven legende eigenlijk over twee aparte, historische bewegingen, één in Frankrijk en één in Duitsland. In Duitsland leidde een herdersjongen Nicholas in 1212 een groep mensen (let wel: geen kinderen) over de Alpen naar de stadsstaat Genua in Italië. Het water van de Middellandse Zee weigerde echter uit een te wijken en de groep viel uit elkaar. Sommigen keerden terug naar huis, anderen gingen naar Rome of Marseille. Sommigen zouden ook in slavernij zijn beland.

De andere beweging vond plaats in Frankrijk. Een herdersjongen genaamd Stefan de Cloyes claimde in 1212 dat hij een brief van de Franse koning bezat van Jezus Christus zelf. Samen met een menigte van meer dan 30.000 mensen (let wel: weer geen kinderen) trok hij naar Saint-Denis waar hij enkele wonderen verrichtte. Op bevel van koning Filip II (en op theologisch advies van de Universiteit van Parijs) werd de menigte echter naar huis gezonden. In deze versie is geen sprake van slavernij of het optrekken naar het Heilige Land.

Van boeren naar kinderen

De latere historici en kroniekschrijvers hebben deze twee bewegingen met elkaar vermengd. In de eerste helft van de 13e eeuw zwierven verschillende grote groepen arme mensen in los-vast verbanden door Europa. Deze zwervers, verarmde boeren en dagloners waren het slachtoffer van allerlei politieke en economische crises en onrechtvaardigheid. Deze ‘groepen’ werden in de kronieken omschreven als bestaand uit ‘pueri’. ‘Pueri’ betekent in het klassieke Latijn ‘jongen’ of ‘kind’, maar werd in het Middeleeuwse Latijn ook gebruikt om ‘arme mensen’ aan te duiden. Denk aan het Engelse ‘country boy’, wat meer slaat op (eenvoudige) afkomst dan op de leeftijd. De latere historici hebben zich echter wel laten foppen door de klassieke betekenis van ‘pueri’. En zo werden de kinderkruistochten geboren.

Twee verschillende bewegingen in Duitsland en Frankrijk met diverse verschillende elementen voerden tezamen met een foutieve vertaling van het Latijnse ‘pueri’ tot de legende van de Kinderkruistochten.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s