Tot waarheid verplicht


Een van de meest dramatische scènes van het Nieuwe Testament is ongetwijfeld de confrontatie tussen de gevangen genomen Jezus en de Romeinse heerser Pontius Pilatus. Vooral het evangelie volgens Johannes heeft talloze kunstenaars, schilders en filmmakers geïnspireerd. Jezus leest Pilatus de les: “Ik ben geboren en naar de wereld gekomen om van de waarheid te getuigen, en ieder die de waarheid is toegedaan, luistert naar wat ik zeg” (Johannes 18,37) Pilatus antwoordt dan met een van de meest intrigerende zinnen uit het Nieuwe Testament: “Maar wat is waarheid?”

De interpretatie van dit zinnetje, nog wel van een van de grootste ‘vijanden’ van Jezus, heeft de christelijke theologie twee millennia bezig gehouden. De traditionele uitleg is dat de twijfelende filosoof Pilatus het echt niet meer wist. Volgens joodse auteurs als Philo van Alexandrië en  Flavius Josefus was de landvoogd echter geen twijfelkont, maar een wrede en lompe tiran. Vergelijk ook wat de evangelist Lucas over Pilatus meldt: “hij had het bloed van de Gallileëers vermengd met dat van hun offers” (13,1-5). De filosoof Friedrich Nietzsche (1894) prees Pilatus dan ook niet voor niets voor zijn ‘hautaine sarcasme’ waarmee hij het religieus gebabbel van Jezus tegemoet trad. Volgens deze traditie haalt Pilatus zijn schouders op over de waarheidsclaim van Jezus. ‘Ach, jij met je waarheid. Er is geen waarheid’, mompelt de landvoogd en gaat vervolgens verder met zijn realpolitik.

Er is nog een derde mogelijkheid, geuit door de Italiaans filosoof Giorgio Agamben (2014). Hij meent dat Pilatus vooral bezig is met het bespotten van Jezus. De landvoogd trekt Jezus een nepmantel aan, plaats een nepkroon op zijn hoofd en hij laat Jezus ‘voor de lol’ op zijn eigen rechterstoel plaatsnemen. Deze Pilatus is niet alleen cynisch over de waarheidsclaim van Jezus, maar maakt deze in zijn geheel belachelijk.

Bedenkelijke opvattingen

Het begrip ‘waarheid’ dat Jezus en Pilatus in Johannes 18 ‘bespreken’, is in de christelijke traditie altijd bijzonder belangrijk geweest. De waarheid, volgens de christelijke traditie, is één, eenduidig, absoluut en universeel. “In Jezus Christus heeft Gods waarheid zich helemaal geopenbaard”, aldus canon 2466 van de Catechismus van de Katholieke Kerk (1995). Hiermee is het probleem van de waarheid niet opgelost, maar slechts verplaats naar de discussie over de specifieke betekenis van de figuur van Jezus. Denk aan Jezus’ uitspraak “ik ben de weg, de waarheid en het leven” (Johannes 14,6-14).

Bovendien staat het begrip ‘waarheid’ onder grote druk. In het seculier discours van onze tijd wordt waarheid geassocieerd met het empirisch-natuurwetenschappelijke domein. Natuurkunde, scheikunde en biologie bieden waarheid, de rest bestaat uit meningen. Het methodisch reductionisme van de traditionele natuurwetenschappen (we bestuderen alleen wat we kunnen meten) is verworden tot een metafysische variant (alleen wat we kunnen meten, bestaat). Gelukkig komt daar hier en daar kritiek op. “Er zit iets ongeloofwaardigs in de overtuiging waarmee sommige atheïsten alles wat niet wetenschappelijk bewezen is, wegwuiven als prietpraat” (Kluun, God is gek, 2009). Intrigerend genoeg is er ook een tendens te zien om wetenschappelijke theorieën ook af te doen met ‘dat is maar een mening’, zoals bijvoorbeeld bij maatschappelijke discussies over inentingen en klimaatveranderingen.

Ook het bredere verschijnsel ‘religie’ staat onder druk, of eigenlijk in zijn monotheïstische variant, die onlosmakelijk verbonden is met waarheidsclaims. Boeddhisme, hindoeïsme en allerlei vormen van nieuwe spiritualiteit hoeven niet veel kritiek te duchten. Jodendom, christendom en islam daarentegen worden – juist door de monotheïstische focus op ‘de’ waarheid – geassocieerd met onderdrukking, discriminatie, geweld en achterlijkheid, hoewel het jodendom vaak een mildere behandeling treft vanwege het ontbreken van ‘bekeringsdrang’. Geharnast religievreter Paul Cliteur zegt het zo ‘mooi’ (2010): “Zelfmoordcommando’s die zich beroepen op hun religieuze overtuiging, abortusartsen die door religieuze fanatici worden vermoord, en bedenkelijke opvattingen over homoseksualiteit en man-vrouwverhoudingen. Dat alles wordt met religieuze argumentaties onderbouwd.”

Zombie-categorieën

Tegelijkertijd staat ook binnen de (christelijke) theologie het begrip ‘waarheid’ onder druk, helemaal als het voorafgegaan wordt door het voorvoegsel ‘de’. In zijn boek met de iconische titel Spelen met heilig vuur. Waarom de theologie haar claim op de waarheid moet opgeven (2013) schrijft VU-theoloog Ruard Ganzevoort: “Theologen zullen hun claim op de waarheid moeten opgeven en binnen de veelkleurige samenleving hun plaats moeten zoeken door het gesprek aan te gaan over levenswijsheid in kunst en cultuur, politiek en economie, zorg en onderwijs, wetenschap en sport.” Ganzevoort noemt traditioneel-christelijke termen als zonde, offer en waarheid ‘zombie-categorieën’: “begrippen die ooit verwezen naar een levende werkelijkheid maar dat niet langer doen. Ze zijn alleen vergeten te sterven.”

En deze binnen-theologische aanval op het waarheidsbegrip is breder. In de slotbeschouwing op het recente boek Flexibel geloven – elf portretten over geloven in deze tijd – schrijven redacteuren Manuela Kalsky en Frieda Pruim dat “[het] opvallend is dat de begrippen als waarheid en identiteit in dit boek nauwelijks worden gebruikt.’ De auteurs geven hier zelf een verklaring voor in een de vorm van een retorische vraag: “Is het omdat deze vooral als ‘strijdbegrippen’ worden gebruikt, die in de plaats van te verbinden vooral te maken hebben met afbakenen?” En ook andere bekende (Nederlandse) theologen hebben het waarheidsbegrip ten grave gedragen of sterk gerelativeerd. Denk aan bekende tegendraadse theologen als Harry Kuitert (2011) of Klaas Hendrikse (2007).

Bron: Lees de rest van het artikel op Volzin.nu (betaald)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s