De film The Season of the Witch is een met liefde gemaakte fantasy-film uit 2011 met onder andere Nicolas Cage, immer met melancholische blik en grote, trouwe hondenogen. De enscenering, fotografie en special effects zijn uitmuntend: het is alsof eengothic novel of een gedicht van Edgard Allen Poe tot leven is gekomen, compleet met mist, kraaien en demonen.

Kruisridders, de pest en een heks

Het verhaal van de film is adequaat, maar onnodig clichématig. Twee Teutoonse ridders, Behmen von Bleibruck (Nicolas Cage) en Felson (Ron Perlman), trekken de gruwelijken van de Smyrniotische kruistochten (1343-1351) niet langer en besluiten te deserteren. In het huidige Slovenië aangekomen, bemerken ze dat De Plaag (de builenpest) heel Europa in zijn greep houdt. Betrapt door een kardinaal (leuke rol van Christopher Lee) worden ze op pad gestuurd: ze moeten een heks naar een geheimzinnig klooster vervoeren. De heks wordt beschuldigd van het veroorzaken van de pest, en in het klooster weten ze wel raad met dat soort duivelsgebroed. Na een noodlottige reis komen ze in een verlaten klooster en moeten de ridders het tegen hun werkelijke vijand opnemen, een reusachtige demon.

Clichés

Ik zal al: clichématig. De kerk wordt neergezet als een machtinstituut en haar ambtsdragers als fanatieke moslimslachters en bijgelovige heksenverbranders. (Clichés hebben overigens de vervelende neiging wel een kern van waarheid te bevatten, zo ook deze keer.) Mijn theologenhart ging echter sneller kloppen toen de ridders en de heks het klooster bereikten. De monniken worden dood aangetroffen in het scriptorium al waar zij hun leven wijdden aan het kopiëren van een geheimzinnig manuscript. Het document wordt de Clavis Regis Salomonis genoemd, en bevat in de film de sleutel tot het bestrijden van de demon en de heks.

De Sleutel van Salomo

Het boek De Sleutel van Salomo bestaat echt, maar is geen andere naam voor het bijbelse boek Wijsheid, zoals de film even lijkt te suggereren. Het boek Wijsheid is onderdeel van de christelijke Bijbelcanon en werd weliswaar aan koning Salomo toegeschreven, maar onterecht. Net als Wijsheid is ook de Clavis Salomonis een pseudo-epigraaf: toegeschreven aan Salomo, die niet de feitelijke auteur is. De Clavis stamt uit de 14 of 15 de eeuw en is een van de oudste zogenaamde grimoiresGrimoire is oorspronkelijk een Middeleeuwse aanduiding voor elk boek dat in het Latijn is opgesteld, maar sloeg al snel op het genre van magische spreukenboeken.

Hocus pocus

De connectie tussen Latijn en magie is overigens niet uit de lucht gegrepen. Het Latijn werd alleen gesproken door de wetenschappelijke elite en door de clerus. Het gewone volk verstond er geen woord van, maar zal wel allerlei ‘magische rituelen’ uitgevoerd worden tijdens de christelijke liturgie. Het Latijn werd zo een tovertaal. De archetypische toverformule ‘hocus pocus pilatus pats’ is een fonetische samentrekking tussen de instellingswoorden hic est enim corpus meum (“dit is mijn lichaam”) en een passage uit de Latijnse geloofsbelijdenis sub Pontio Pilato passus est (“gestorven onder Pontius Pilatus”). Het is precies dit magische denken waartegen de controversiële ex-priester Huub Osterhuis zich verzette toen hij de eucharistie de ‘truc der trucen’ noemde.

De vele sleutels van Salomo

Terug naar Salomo’s sleutels. De Clavis Salomonis is een Latijns geschrift, waarschijnlijk geschreven in Italië. Het bevat een hele reeks magische recepten en rituelen om het kwade af te weren. In de mythische introductie wordt de geschiedenis van het boek beschreven. Salomo zou het voor zijn zoon Rehoboam hebben geschreven, die het vervolgens in zijn crypte verborg. De rest van de legendarische geschiedenis van het boek laat zich lezen als een Dan Brown-roman, maar voert voor het moment te ver.

Het Testament van Salomo

De Clavis Salomonis is waarschijnlijk geïnspireerd op het zogenaamde Testament van Salomo ergens uit de 5 e eeuw. Dit Griekse document laat de joodse koning opdraven als proto-exorcist. Hij krijgt van een engel het zogenaamde ‘zegel van Salomo’ waarmee hij macht over de demonen heeft dankzij wiens hulp hij de legendarische tempel van Jeruzalem kan laten bouwen. Het zegel kennen we trouwens allemaal als de roemruchte Davidsster (zespuntige ster). Salomo de exorcist speelt trouwens ook een nogal intrigerende rol in de verhalencyclus van Duizend-en-één-nacht. In het bekende verhaal van de geest-uit-de-fles is het ’t zegel van Salomo dat de geest (demon) in de fles vasthoudt. En zo zijn er nog meer verhalen uit dezelfde verzameling.

Exorcisme

In de film wordt het boek trouwens Clavis Salomonis Regis genoemd, de “sleutel van koning Salomo”. Waarschijnlijk gaat het om een naamsverwisseling tussen de eerder beschreven Clavis Salomonis en de Clavicula Salomonis (“het sleuteltje van Salomo”). HetSleuteltje stamt uit de 17 e eeuw, maar bevat ouder materiaal. Het is vooral een exorcismeboek, en in de film The Season of the Witch lijkt het gebruikte boek van Salomo inhoudelijk een combinatie tussen de magie van de Clavis Salomonis en het exorcisme van de Clavicula Salomonis. De scriptschrijver kan bovendien in de war gebracht zijn door de Engelse vertaling van het Sleuteltjeuit 1904. Sameul Mathers vertaalde het boek onder de titel Clavicula Salomonis Regis (“het sleuteltje van koning Salomo”). Verwarring alom dus.

Magische literatuur

Zoals ik al eerder zei, The Season of the Witch is een met liefde gemaakte fanatsy-film met een clichématig verhaal. Dankzij het opduiken van een obscuur Middeleeuws toverboek wordt het toch nog interessant. De belangstelling voor dit soort magisch-esoterische literatuur komt op in het Italië van de Renaissance, de tijd van de oudste Clavis Salomonis. De grootste hausse zit echter tijdens de Romantiek, de geboorteplek van het fantasy-genre. Het blijven onuitputtelijke bronnen voor mooie verhalen, en voor theologen met een voorliefde voor obscure esoterische literatuur.

Kader

  • Clavis Regis Salomonis (‘De sleutel van koning Salomo’), het boek uit de film The Season of the Witch
  • Sapientia Salomonis (‘De Wijsheid van Salomo,’) canoniek bijbelboek
  • Clavis Salomonis, (‘De sleutel van Salomo’), 14/15e eeuw, spreukenboek
  • Testament van Salomo, 5 e eeuw, Salomo als exorcist
  • Clavicula Salomonis, (‘Het sleuteltje van Salomo’), 17 e eeuw, exorcismeboek
  • Clavicula Salomonis Regis,(‘Het sleuteltje van koning Salomo’), 1904, Engelse vertaling van Clavicula Salomonis

Bron: Deze recensie is gepubliceerd op GoedGelovig.nl.

Advertenties