De film Black Swan is een Oscarwaardige film over de eeuwige strijd in de menselijke ziel. Op de beroemde noten van Tchaikovsky’s Zwanenmeer tovert regisseur Darren Aronofsky een visueel spektakel over liefde, chaos en schepping.

Op het eerste niveau is Black Swan een bijna clichématige balletfilm. De jonge Nina Sayers (Natalie Portman) hongert zichzelf uit om aan de strenge esthetische normen van de balletwereld te kunnen voldoen. Tussen de ballerina’s onderling heerst een genadeloze strijd om de gunst en aandacht van de regisseur Thomas Leroy (Vincent Cassel), inclusief seks als ‘ruilmiddel’ om gedaan te krijgen wat je per se hebben wilt. En Nina’s moeder (een overtuigende rol voor Barbara Herschey) pusht haar dochter tot over de grens van de waanzin om haar eigen mislukte balletcarrière alsnog te laten slagen.

…met een wervelende fotografie…

Maar de film strandt niet in de clichés, in de eerste plaats al niet om de geweldige fotografie. Ballet is niet de gemakkelijkste kunstvorm om tot je te nemen, of het nu gaat om klassieke werken als het in de film gebruikte Zwanenmeer van Tchaikovsky of om zogenaamd ‘modern ballet’. Regisseur Darren Aronofsky zit de balletdansers echter heel dicht op de huid. De camera schommelend tijdens de dansscènes en wervelt om de dansers heen, die zelf ook ronddraaien. Dit geeft een sprankelend visueel effect, waardoor je helemaal opnieuw (of voor het eerst) met een klassiek ballet kennis kan maken. (Bovendien duurt een klassieke opvoering al snel twee uur, en de dansscènes in de film bij elkaar nog geen half uur, dat scheelt!)

…en een intelligent psychologisch plot

Het meest intrigerende element aan de film is het intelligente psychologische plot, dat de clichés van het genre zonder moeite overstijgt. Nina krijgt de kans op de hoofdrol in het Zwanenmeer te dansen. Ze wordt verkozen boven haar onbekende concurrente Lily (Mila Kunis), die inderdaad geen achternaam draagt. Dat is de eerste hint op de bijzondere verhouding tussen Nina en Lily (beide namen bestaan overigens uit exact hetzelfde aantal klinkers en medeklinkers). Lily is namelijk veel beter in staat om de sensuele, donkere zwarte zwaan te dansen, dan Nina die juist uitblinkt in het technisch perfect vertolken van de rol van de witte zwaan. Beide rollen moeten echter door dezelfde danseres worden uitgevoerd.

Nina en Lily draaien de rest van film om elkaar heen, inclusief een gepassioneerde en (voor een Amerikaanse bioscoopfilm) vrij expliciete erotische scène. Omdat Nina duidelijk aan psychoses en hallucinaties lijdt, blijft het tot het einde van de film onduidelijk wie ze nu voor/van elkaar zijn. Concurrenten? Vleesgeworden hallucinaties? Twee zijden van één karakter? Aan het einde van de film wordt hun verwevenheid tot een climax uitgebeeld: als de één lijkt te sterven, vloeit bij de ander ook het bloed. Het idee van de doppelgänger uit Tchaikovsky’s meesterwerk wordt verweven met de personages die het werk moeten uitvoeren.

Doppelgänger

Eigenlijk verkondigt Aronofsky hier op treffende wijze het Romantisch adagium dat ware kunst niet zonder passie te verkrijgen is. Bij die passie horen echter ook (seksueel) geweld, chaos, verdriet en ondergang. Dat is de prijs die betaald moet worden. Alleen degene die in staat is zijn duistere zijde te herkennen en te gebruiken zonder de chaos de totale controle te laten overnemen, die is in staat om waarlijk kunst te creëren. De vraag is hoelang die ‘controle’ kan blijven standhouden tegen de opdringende machten van het onderbewuste. In het holistisch wereldbeeld van de klassieke Romantici bestaan uiterste alleen maar door elkaar: licht kan niet zonder duisternis, een man niet zonder een vrouw, de dag niet zonder de nacht. De Romantische fascinatie voor doppelgänger is duidelijk zichtbaar in Black Swan: Nina en Lily schelen van elkaar als de witte en zwarte zwaan uit hetMeer, maar slechts één kan beide rollen spelen.

Bron: Deze recensie is gepubliceerd op KatholiekNederland.nl.