De film/documentaire What the Bleep Do We Know? laat de kijkers met een verlammende hoeveelheid losse hypotheses ensoundbytes achter. De werkelijkheid bestaat alleen in het hoofd van een mens. Objectiviteit bestaat niet. WTBDWK stelt uiterst terechte vragen aan de moderne wetenschap, maar de in de film gegeven antwoorden zijn hoogst onbevredigend. Bovendien rekt het de menselijke verantwoordelijkheid op tot onmenselijke proporties.

WTBDWK is een vreemde film: het is noch traditionele speelfilm, noch een normale documentaire. De film mixt een fictieve verhaallijn over een ongelukkige en psychisch labiele fotografe met interviews (veel talking heads) en computeranimaties. Het is moeilijk om een centraal thema in de film aan te wijzen. In ieder geval trotseren de makers en geïnterviewden (soms respectabele wetenschappers, maar vaker mediums, sciencefictionauteurs en pseudowetenschappers) het paradigma van de moderne natuurwetenschappen. Er bestaat geen objectieve realiteit en de geest heeft macht over de materie. “Succes is een keuze,” hoor je bijna ‘dokter Bob’ uit de reclame van Cup-a-Soup.

Wetenschappelijke kritiek

Op internet circuleren veel artikelen die zeer sceptisch staan tegenover de theorieën van WTBDWK. John Olmsted ontleedt voor de website Skeptic.com de film in details (http://www.skeptic.com/eskeptic/04-10-01) Ik zal enkele van zijn kritieken opnemen als illustratie van de heftige kritieken uit wetenschappelijke hoek die de film los gemaakt heeft. (Hetgeen voor de makers en fans van de film natuurlijk direct als een bewijs van de waarachtigheid van de film wordt uitgelegd: de gevestigde academici voelen hun paradigma aangevallen.)

Kwantumfysica en neurowetenschappen zijn complex en controversieel. De film bediscussieert deze onderwerpen echter in 22-seconden durende soundbytes gecombineerd met mooie gelikte animaties. Het debat (in de film en in de wetenschappelijke arena) spitst zich toe op de volgende kwestie. Op suatomair niveau lijkt de aanwezigheid van de kijker (‘observer’) van invloed op hetgeen waarnaar hij kijkt. Met andere woorden: de maan is er alleen als je er naar kijkt. De vader van de kwantummechanica Albert Einstein weigerde om zo ver te gaan: “Ik denk dat een deeltje een separate werkelijkheid moet hebben los van het meten. Ik denk dat de maan er nog steeds is, ook al kijk ik er niet naar.”

Een chiropractor Joe Dispenza merkt in de film op dat neuronen geen verschil maken tussen het feitelijk zien van een object en het zich herinneren, dezelfde signalen worden afgevuurd. Ergo, al dus de film, de realiteit wordt door de kijker bepaald. Het object is er omdat jij dat daar (wilt) zien. Alleen uit pragmatische redenen is het onverstandig om deze manier van denken te gebruiken. Het zou tot chaos in het openbare leven leiden. En zo gaat de film twee uur door. Elke nieuwe theorie kan even makkelijk door een traditionele theorie worden ontzenuwd.

De aantrekkelijkheid van een complot

De film behaalde een zeer bescheiden 10 miljoen dollar op in de bioscopen, die trouwens niet in de rij stonden om de vreemde film te vertonen. In het alternatieve circuit (dat zeer, zeer groot is) is de film uitgegroeid tot een cult hit, het filmische equivalent van De Celestijnse Belofte. De meest interessante vraag aangaande WTBDWK is natuurlijk niet zozeer of het allemaal waar is wat er gezegd wordt, maar vooral waarom er zoveel mensen zijn die de film waarderen. Dezelfde vraag kan je stellen bij andere New Age-krakers als The Da Vinci CodeDe Celestijnse Belofte of The Secret.

In 1947 ontwikkelden de Britse psychologen Gordon Allport en Leo Postman een wiskundige formule om de impact van een bepaald gerucht te bepalen (The Psychology of Rumor, 1947). Als je een ‘complot’ overigens definieert als een complex aan verschillende elkaar versterkende geruchten, is deze theorie ook heel goed te gebruiken voor het beoordelen van de maatschappelijke impact van allerlei complottheorieën rond de ‘ware toedracht’ van 9/11, de ‘echte’ reden voor vaccinatie en de ‘gemanipuleerde’ maanlanding.

De formule is R = I x A. “Rumor is Importance times Ambiguity.” De grootte van een gerucht (‘rumor’) is gelijk aan het belang (‘importance’) dat de ontvanger van het gerucht aan de inhoud van het gerucht hecht, maal de omgekeerde mate waarin de ontvanger van het gerucht in staat is de inhoud van het gerucht op waarde te schatten door bijvoorbeeld gebrek aan ter zake doende kennis (‘ ambiguity’). Om de eerdere voorbeelden aan te houden. Het belang van 9/11 voor individuele mensen is groot (niemand voelt zich meer veilig), terwijl slechts weinigen in staat zijn om de toedracht van de aanslag te doorgronden. Ergo: er ontstaat een grote complottheorie. Het belang van De Da Vinci Code komt dicht bij het religieuze leven van veel laatmoderne mensen, terwijl er slechts enkele theologische experts zijn die kunnen bepalen of deze theorieën rond Maria Magdalena historisch houdbaar zijn. Ergo: groot succes voor Dan Brown. Hetzelfde geldt voor WTBDWK, hoewel het hier natuurlijk niet om een klassiek complot gaat. Toch zijn er overeenkomsten. De ‘specialisten’ in WTBDWK schetsen een verborgen kennis waar iedereen deel aan kan hebben, maar die door de gevestigde orde wordt tegen gehouden. De theorieën rond deze ‘werkelijke werkelijkheid’ gaat ons allemaal aan, terwijl er maar heel weinig mensen zijn die voldoende verstand van kwantummechanica hebben om de theorieën uit de film te beoordelen. Ergo: groot gerucht, groot succes (in bepaalde kringen dan).

Goede vragen, slechte antwoorden

De vragen die de film aan de gevestigde wetenschappers stelt, zijn goed. De raadselen van het universum zijn nog lang niet ontsluierd, zal ook elke zichzelf respecterende natuurwetenschapper toegeven. En natuurlijk gaat de natuurwetenschap uit van een zeer bepaald paradigma, namelijk dat alleen datgene realiteit is dat gemeten en gewogen kan worden. De rest zou de natuurwetenschappen links moeten laten liggen. Dat laatste vinden enkelen erg moeilijk. In plaats van een methodisch materialisme (natuurwetenschap kan alleen iets zeggen over de tastbare werkelijkheid, maar niets over het gebied daarbuiten) meten veel natuurwetenschappers zich een metafysisch materialisme aan (alléén het empirisch meetbare bestaat, de rest is onzin). Dit paradigma wordt – met redelijk succes – al een tijdje aangevallen door filosofen en theologen, met misschien als bekendste voorvechter de Engelse theoloog Alister McGrath die vaak de discussie aangaat met het ‘militant atheïsme’.

De antwoorden zijn echter uiterst onbevredigend voor de scherpe geest. In Volzin (07-08-09) bekritiseert theoloog Harm Goris (Faculteit Katholieke Theologie, Universiteit van Tilburg) het New Paradigm Science. “Nieuwe, tot de verbeelding sprekende natuurkundige theorieën zoals het onzekerheidsbeginsel van Heisenberg, kwantumfysica en Einsteins relativiteitstheorie worden verbonden met esoterische denkbeelden als die van Jacob Boehme, Swedenborg of Steiner. Eigentijdse spiritualiteit en modern natuurwetenschappelijk denken lijken zo hand-in-hand te gaan. Filosofie en theologie moeten vragen stellen bij zulke naadloze en onkritische verbindingen tussen het empirische terrein van de natuurwetenschappen en dat van het spirituele.”

Eigen verantwoordelijk

Het grootste verwijt dat de film WTBDWK te geven is, is dat zij de eigen verantwoordelijkheid van de mens tot onmenselijke proporties oprekt. Natuurlijk is het heel mooi om een universum te schetsen waarin de individuele mens geheel en al vrij is om zijn eigen realiteit vorm te geven. Ziekte, ouderdom, mislukte relaties, stress, pijn, verdriet, medicijnen, het is allemaal verleden tijd, als het individu maar geestelijke en mentaal krachtig genoeg is om dit te beseffen. Het procedé lijkt op dat uit de filmtriologie The Matrix, waarin de held Neo de realiteit kan manipuleren op het moment dat hij door heeft hoe de werkelijkheid ‘echt’ in elkaar zit. Kennis is letterlijk macht in deze. Het probleem in WTBDWK is dat – omgekeerd – wie er niet in slaagt om al deze menselijke ellende als dood en ziekte uit te bannen, kennelijk mentaal hiertoe niet in staat is. “De atomen van het lichaam zijn na 20 jaar van emotioneel misbruik niet meer in staat om zichzelf in stand te houden” en de aftakeling zet definitief in, aldus een van de ‘experts’. De psychologische gevolgen hiervan zijn immens. Elk mens is hierbij bij verstek tot moordenaar van zijn eigen lichaam veroordeeld. Een kwalijke zaak.

WTBDWK is een interessante film, die goede kritische vragen stelt, maar die in haar antwoorden wel heel erg door de mand valt.

Advertenties