I, Robot (2004) is een schitterend vormgegeven sciencefictionfilm over de (vage) grens tussen mens en machine. Sinds Asimov zijn drie wetten formuleerde, vertellen robots in de film wat het eigenlijk betekent om waarlijk mens te zijn: liegen, bedriegen, haat, angst, humor, vertrouwen, vrijheid.

In 1942 formuleerde de aartsvader van de science fiction Isaac Asimov (1920 – 1992) de ‘Drie Wetten van de Robotica’ in zijn korte verhaal “Runaround”:

  • Een robot mag een mens geen letsel toebrengen of door niet te handelen toestaan dat een mens letsel oploopt.
  • Een robot moet de bevelen uitvoeren die hem door mensen gegeven worden, behalve als die opdrachten in strijd zijn met de Eerste Wet.
  • Een robot moet zijn eigen bestaan beschermen, voor zover die bescherming niet in strijd is met de Eerste of Tweede Wet.

Sindsdien houden alle robots in het sciencefictiongenre zich impliciet of expliciet aan deze wetten, of het nu gaat om Data uit de Star Trek-sage of om NDR-114 uit Bicentennial Man (1993). Zowel Bicentenntial Man als I, Robot zijn dan ook direct gebaseerd op één of meerdere verhalen van Asimov. I, Robot is oorspronkelijk de titel van een collectie van negen korte verhalen van Asimov uit 1950.

Opstand

Het filmverhaal van I Robot (2004, Alex Provas) is op het eerste gezicht simpel en bekend. De onconventionele politieagent-met-problemen-uit-het-verleden Del Spooner (een mooie rol van Wil Smith) heeft een grafhekel aan robots. Als hij er achterkomt dat de nieuwste serie robots zich niet aan de drie wetten lijken te houden, wordt hij niet geloofd. Samen met de gevoelloze (maar later uiteraard ontdooide) ‘robotpsycholoog’ Susan Calvin (Bridget Moynahan) bindt hij het gevecht aan met een megacomputer die de controle over de mensheid wil overnemen. Sinds HAL9000 uit Kubricks 2001, A Space Odyssey (1968) is dit een terugkerend thema in het genre. Meestal komt een supercomputer namelijk tot de conclusie dat het beter voor de mensen is als zij niet zelf meer aan de touwtjes trekken. De mens is namelijk geneigd om door eindeloze oorlogen en de vernietiging van het milieu zijn eigen collectieve toekomst op het spel te zetten.

Mens-machine

Op het tweede niveau is de film echter een stuk interessanter. De robot Sonny (Alan Tudyk), de titelheld van de film, is speciaal gefabriceerd door de geniale robotingenieur Alfred Lanning (James Cromwell), een duidelijke knipoog naar de figuur van Asimov. Sony is de enige robot met een naam, en met de mogelijkheid om over zichzelf na te denken, te dromen en geheimen te bewaren. Hij kent emoties van woede als hij gearresteerd wordt, en van ‘doods’-angst als hij gedeactiveerd/vermoord dreigt te worden. Als kijker heb je dan ook meer het idee dat je naar een executie kijkt, dan naar het uitschakelen van een apparaat. Sonny hoeft zich niet aan de drie wetten te houden, en is daardoor in staat de mensheid van de ondergang te redden, hoewel hij hiervoor het ultieme offer moet brengen.

Menswording

Hiermee geeft Alex Provas op de schouders van Asimov aan wat het centrale thema van de film is: menswording. De boodschap die zij de wereld inzenden is dat de kern van het mens-zijn wordt gevormd door eindigheid, gebrokenheid, tijdelijkheid, angst, pijn én vreugde en liefde. Zij definiëren het mens-zijn door het af te zetten tegen het bijna-mens-zijn van de robots. Beide lijken héél erg veel op mensen, maar net niet helemaal, of pas na heel veel moeite als in I, Robot. Alleen Sonny is hiertoe in staat, hoewel het einde van de film suggereert dat de evolutie niet tegen valt te houden.

Handen schudden

De eindscène van I, Robot, waarin mens en machine elkaar de hand schudden, lijkt qua thematiek veel op een scène uit de eerste bioscoopfilm van Star Trek (1979). Kapitein James T. Krik (William Shatner), scheepsarts Leonard McCoy (DeForest Kelley) en 1e officier Spock (Leonard Nimoy) van het ruimteschip Enterprise zijn getuigen van de samensmelting van een robot en een mens. Kirk: “Hebben we nu net het begin van een nieuwe levensvorm gezien?” Spock: “Ja kapitein. We hebben een geboorte gezien. Mogelijk een nieuwe stap in onze evolutie.” Kirk: “Ik denk dat we het de mogelijkheid gaven om zijn eigen gevoel voor zingeving te scheppen… uit onze eigen menselijke zwakheid… en de innerlijk drijfveer die ons dwingt deze zwakheid te overwinnen.”

Bron: Deze recensie is verschenen op KFA-Filmbeschouwing.nl.

Advertenties