Mary (2006) is de laatste film van de Amerikaanse regisseur Abel Ferrara. Zijn film ‘The Bad Luitenant’ leverde hem veel kritiek op vanwege al dan niet vermeend seksisme en verheerlijking van geweld en drugs. In het gnostische drama ‘Mary’ volgt Ferrara een compleet andere lijn: “Als je niet voortbrengt wat in je is, zal hetgeen in je is, je vernietigen.” Ferrara’s film is helaas zo zwanger van de (katholieke) beeld- en woordsymboliek dat horen en zien de kijker vergaat.

‘Mary’ is primair een film over het maken van een film. De egoïstische macho-regisseur Tony Childress (Matthew Modine) heeft een film geschreven over het leven van Jezus van Nazareth. Zelf speelt hij de hoofdrol van Jezus: “Ik kon niemand vinden die meer geschikt was dan ik”, zegt hij later tegen een lachende menigte journalisten. Deze film met de titel ‘This is my blood’ wordt in korte scenes getoond door het verloop van Mary heen. Op Tony’s tegenspeelster Marie Palesi (Juliette Binoche) heeft haar rol van Maria Magdalena zoveel indruk gemaakt dat ze – na het voltooien van de film – zich van Tony losrukt: “Ik ga naar Jeruzalem.” En weg is ze. Terug in New York wordt Tony en zijn Jezusproject opgepikt door de succesvolle televisiehost Ted Younger (Forest Whitaker). In zijn tv-serie over de zoektocht naar de historische Jezus, nodigt Ted ook Tony uit. En dan gaat het mis.

Antwoord op Gibson

Ferrara heeft zelf in enkele interviews verteld dat hij de film ‘Mary’ heeft geschreven als antwoord op het succes van Mel Gibsons film ‘The Passion of the Christ’ (2004). Mary c.q. This is my blood begint exact op het moment dat The Passion ophoudt: het lege graf. In Mary laat Ferrara theologische experts aan het woord – die ook in het ‘echte’ leven de experts zijn – die er stuk voor stuk op wijzen dat het de Romeinen zijn en niet de Joden die verantwoordelijk zijn voor de executie van Jezus. Dat is Ferrara’s antwoord op Gibsons (al dan niet vermeende) antisemitisme. Contrasterend is ook de titel van Tony’s film: This is my blood, terwijl er in deze film geen druppel bloed vloeit, in tegenstelling tot The Passion waarin meer bloed voorbijkomt dat de gemiddelde bioscoopbezoeker aankan.

Bloed

Bloed speelt in alle films van Ferrara een belangrijke rol. Vaak wordt het excessief gebruikt. In Mary gaat hij beduidend zuiniger te werk. Als Tony en Ted samen in een auto hun deal uitwerken (Tony komt in teds tv-show, en Ted verslaat live de première van Tony’s film), raakt Ted aan zijn hoofd gewond door een woedende menigte joodse jongeren. In Mary trekken joodse en christelijke fanatici gebroederlijk ten strijde tegen de ‘godslasterlijke’ film die Tony gemaakt heeft. Later in de film wil Ted met een verlept bloemetje zijn zwangere en door hem verwaarloosde vrouw (Heather Graham ) paaien, net nadat de kijker getuigen is geweest van een van zijn slippertjes met een collega. Hij treft een groot bloedspoor aan in zijn appartement en zijn vrouw blijkt een ernstige bloeding te hebben gehad waardoor het kind veel te vroeg ter wereld gekomen is.

Offer

Het bloed heeft natuurlijk met offer te maken. Denk aan de verwijzingen naar The Passion en de titel van Tony’s film. Op het moment dat de artsen vechten voor het leven van Teds vrouw en kind, overleeft Marie Palesi ternauwernood een bomaanslag in Jeruzalem waar zij het Pesach-maal meeviert. Op het moment dat het paaslam aangesneden wordt (‘geslacht’), ontploft de bom. Een connectie met de katholieke eucharistie is niet ver te zoeken als op één van de glas-in-loodramen van Teds appartement een liturgische kelk-met-hostie te zien is.

Bekering

Dan volgt de bekering. Alle drie de hoofdfiguren in de film maken een bekering door: Marie Palesi aan het begin van de film door haar rol in Tony’s film; Ted net na het midden van de film door de doodsstrijd van zijn vrouw Elizabeth en hun kindje; en Tony op het laatst als zijn meest glorieuze moment, de première van zijn film, wordt geruïneerd door een (valse?) bommelding. Opvallend is dat de ‘bekering’ van Ted en Tony worden ingezet of in ieder geval sterk gestimuleerd door Marie Palesi. Het is haar stem (!) via een mobiele telefoon die Ted moed inspreekt tijdens zijn existentiële worsteling met God in de ziekenhuiskapel. Hij weent hier bitter net als de figuur tot wie hij bidt gedaan heeft in de Hof van Olijven. Het is ook Palesi’s stem, nota bene in een live tv-uitzending, die Tony heftig aan te twijfelen brengt over zijn motivering om deze film te maken.

Maria Magdalena

De scènes uit This is my blood, die de kijker te zien krijgt, zijn grotendeels gebaseerd op het apocriefe Evangelie van Maria Magdalena, maar ook op die van Thomas en Fillipus. Wat deze zogenaamde ‘gnostische’ evangeliën gemeen hebben is de idee van ‘zelf-verlossing’. Het is niet Jezus die voor ons aller verlossing aan het kruis gestorven is, zoals de orthodoxie leert, maar hij heeft ons voorgedaan hoe wij ons zelf, allen individueel, kunnen verlossen. “De Leraar heeft ons geleerd hoe wij volledig mens moeten worden,” citeert Palesi als Maria Magdalena het naar haar genoemde evangelie. Deze niet in het Nieuwe Testament opgenomen evangeliën hebben bovendien met elkaar gemeen dat zij ruiterlijk de voorname rol van de vrouwen, waaronder Maria Magdalena, toegeven.

Kijken versus horen

Door het expliciete gebruik van deze ‘feminine’ bronnen heeft Ferrara zijn verhaal een dimensie gegeven waarin het vrouwelijke met het mannelijke moeten samengaan. De gehele wereld van de mannen Ted en Tony komt door het ‘visuele’ tot hen, in de meest letterlijke zin van het woord. We zien New York door autoramen, tv-uitzendingen van teds show en van diverse nieuwsuitzendingen, ramen, een couveuse, spiegels, enzovoorts. Het enige woord van liefde die Elizabeth tot haar Ted spreekt gaat over zijn tv-optreden: “Ik zag je op tv. Je was geweldig. Ik ben trots op je.” En daarop volgt bijna direct het verwijt dat daaruit volgt: “We praten niet meer met elkaar.” Het vrouwelijke gaat boven het mannelijke, de nacht boven de dag, het verhaal boven het visioen, de liefde boven het ego. Als een moderne Sjahrazaad uit Duizend-en-Eén-Nacht transformeert Ferrara’s Maria de haar omringende mannen tot nieuwe mensen. Of liever gezegd tot ‘hele’ mensen.

Een laatste opmerking. Zoals gezegd is Mary zwanger van de beeld- en woordsymboliek, waardoor zelfs een geoefende kijker met kennis van de christelijke symbooltaal erin verdwaalt. Ferrara houdt een heleboel ballen tegelijk in de lucht, maar hij kan niet voorkomen dat er een paar op de grond vallen tijdens het verloop van de film.

Bron: Deze recensie is eerder verschenen op KFA-Filmbeschouwing.nl.

Advertenties