Madonna’s Like a Prayer is afgelopen maandag (24 juli 2006) door MTV gekozen tot de meest ‘taboe-doorbrekende videoclip aller tijden’. In combinatie met haar hele cd, dat één groot gebed lijkt, durf ik te stellen dat het lied Like a Prayer een seksueel-religieus gebed is.

Madonna versloeg onder meer Baby One More Time van Britney Spears en Thriller van Michael Jackson. Sinds de release van het nummer in 1989 roept het controversies over zich af. Zelfs het Vaticaan bemoeide zich ermee: in de clip vormen erotiek en katholicisme een boeiend duet. De reactie van christelijk-religieuze groeperingen is echter begrijpelijk: seksualiteit is iets dat je moet verwerpen of moet ‘kanaliseren’ in een huwelijk. Het is zeker niet iets dat je met religie moet vermengen. Alsdus de critici.

Definitieve doorbraak

Haar vierde album Like a Prayer (1989) betekende een belangrijke stap voor Madonna’s carrière: meer persoonlijke en reflectieve songteksten, en een meer volwassen manier van zingen. De meeste nummers – waaronder de titelsong zelf – werden opgenomen met alle muzikanten in één en dezelfde ruimte, wat de muziek een ongekende intensiteit en ritme-timing geeft. Volgens internationale recensenten en muziektijdschriften wist Madonna met deze cd ook een volwassen publiek aan zich te binden, en betekende Like a Prayer haar definitieve doorbraak als popartiest.

Schandaal

Like a Prayer zou echter nog veel meer voor Madonna betekenen: haar eerste internationale schandaal, en er zouden er nog vele volgen. Eerder in 1989 had Madonna een lucratief sponsorcontract afgesloten met frisdrankgigant Pepsi. Haar lied Like a Prayerzou debuteren voor het grote publiek in een peciale Pepsi-reclame, inclusief een rol voor Madonna zelf. De commercial zelf bestond uit een kinderfeestje en bevatte niets controversieels. De dag na de commericial-première echter werd Madonna’s eigen videoclip van Like a Prayer uitgezonden door MTV, dezelfde zender die haar clip nu in 2006 gekroond heeft tot meest controversiële videoclip ooit. De reacties aan christelijk-religieuze zijde waren heftig. Zelfs het Vaticaan veroordeelde de clip in niet mis te verstane woorden. Aanleiding was de gewaagde mix tussen katholicisme en erotiek, en het gebruik van brandende kruisen en stigmata. Hoewel de clip en de Pepsi-commercial alleen de muziek gemeen hadden (en niet de clip) legde de massa de link nadrukkelijk wel. En nadat Pepsi door duizenden consumenten met een boycot werd gedreigd, werd de reclame van de buis gehaald. Madonna mocht haar vijf miljoen dollar echter wel houden. ‘A deal is a deal’, zeggen ze dan.

Publiciteit

Deze hele rel zorgde natuurlijk voor een enorme publiciteit rond haar muziek en stuwden de verkopen tot recordhoogtes op. Het is iets dat Madonna trouwens erg goed beheerst: het uitlokken van relletjes rond het uitkomen van nieuwe nummers: altijd goed voor publiciteit. De laatste twee voorbeelden hiervan zijn Isaac en haar Confessions on a Dancefloor-concerttour. Orthodoxe rabbijnen verwijten Madonna dat de popartiest ‘hun’ heilige rabbijn (en kabbala-oprichter) Isaac Luria heeft misbruikt voor commerciële doeleinden. En dat terwijl Madonna zichzelf tot de kabbala rekent en zich tegenwoordig Esther laat noemen. Tijdens haar Confessions-tour staat Madonna, getooid met een doornenkroon, aan een metershoog kruis. Onderwel worden beelden van ‘foute wereldleiders’ als Tony Blair, George W. Bush en Osama bin Laden getoond in combinatie met beelden van hongerende en aan AIDS-lijdende mannen en vrouwen. En weer een rel geboren, evenals de bijbehorende free publicity.

Simpel plot: Madonna redt neger

Maar laten we nu eens gaan kijken naar die veelbesproken clip van Like a Prayer, die nu gekroond is tot meest controversiële videoclip ooit. Eigenlijk gebeurt er – naar onze moderne maatstaven – niet veel spectaculairs. In de videoclip is te zien hoe Madonna toevallig getuige is van een verkrachting en moord waarvoor een andere voorbijganger ten onrechte wordt beschuldigd en gearresteerd. Madonna bezoekt hierop een kerk, waar een beeld van de heilige Martinus van Porres tot leven komt en haar hartstochtelijk kust. Hierop wijst Madonna de echte dader aan, waarna de ten onrechte beschuldigde man (die voorgesteld wordt door het standbeeld van Martinus van Porres), wordt vrijgelaten. Tevens ontvangt Madonna de stigmata, de vijf wonden van Jezus, die in de loop van de geschiedenis bij een aantal grote mystici op wonderbare wijze zijn verschenen.

Gebed

Het album Like a Prayer lijkt zelf opgebouwd te zijn als één groot gebed. Het is opgedragen aan haar moeder ‘die mij leerde bidden’. Het levert Madonna nog enkele grote hits op, waaronder Express Yourself (met op dat moment de duurste videoclip ooit),CherishDear Jessie (opgedragen aan de dochter van producer Pat Leonard), Oh Father (over de band met haar vader) en Keep It Together (over haar band met haar familie). Ook staat er een duet met Prince op: LovesongTill death do us part gaat over haar mislukte huwelijk met acteur Sean Penn. Op 14 september 1989 scheidde ze van hem. Het album sluit af met Act of Contrition(oefening van berouw), welke ze opzegt terwijl de muziek van het nummer Like a Prayer achteruit gedraaid wordt.

Verboden mix: sex en religie

Madonna mengt seks en verzet tegen traditionele machtsstructuren met elementen uit haar katholieke jeugd in Amerika. In haar tournee Confessions on a Dancefloor treedt Madonna voornamelijk op in een sm-achtige omgeving van leer, zweepjes en geboeide, zwoele mannen; maar dus ook met kruis en doornenkroon. Veel mensen – ook vandaag de dag nog – schrikken van de combinatie tussen seks en religie, een combinatie die Madonna zo graag maakt.

Allerlei voorchristelijke godsdiensten (voornamelijk Mesopotaanse en Griekse) kenden het verschijnsel van hieros gamos, het ‘heilige huwelijk’, waarin door geritualiseerde seksuele omgang tussen man en vrouw een hogere (meestal alleen geldende voor de man) spirituele staat bereikt wordt. Dit ‘goddelijk contact’ vond meestal plaats tussen ‘tempelprostituées’ (soms ook jongens) en mannelijke gelovigen. In het Oude Testament wordt geregeld geageerd tegen deze manier van ‘afgoderij’, bijvoorbeeld in Dt. 23,18-19: “Geen enkel Israëlitisch meisje mag als hoer bij een tempel zitten en geen enkele Israëlitische jongen als schandknaap.” Toch was het in de tijd van het Romeinse Rijk een wijdverbreid en maatschappelijk geaccepteerd verschijnsel. De christelijke traditie heeft deze vorm van seksualiteit altijd verworpen. Seksualiteit en lust worden vereenzelvigd met zonde.

Seks is irrationeel

Waarom heeft de christelijke traditie eigenlijk zo’n probleem met seksualiteit? Volgens Augustinus zit het zondige element in lust en seksualiteit in het feit dat een mens zijn verstand verliest als hij (of zij) vrijt. Seksualiteit betekent irrationaliteit. De Fransen spreken over een organisme ook wel over ‘le petit mort’ (‘de kleine dood’). Maar waarom is zulk irrationeel handelen dan zo ‘eng’? Volgens de antropologie betekent rationaliteit orde, terwijl irrationaliteit voor chaos staat (dan wel negatief genoemd ‘dierlijkheid’, ‘ongeordendheid’, zoals het Vaticaan nog steeds ‘seksuele afwijkingen’ als bi- en homoseksualiteit noemt). De mens is van nature geneigd te ordenen: structuur in de als chaos ervaren wereld te brengen door allerlei regels en verbanden te scheppen. Aan deze regels en ‘opgelegde’ verbanden wordt dan een soort kosmische, goddelijke oorsprong gegeven, voor extra houvast.

Verwerpen of kanaliseren

Op het gebied van de irrationele, ongeordende seksualiteit bestaan twee ordende reacties: kanaliseren of verwerpen. In de voorchristelijke, pagane godsdiensten van het Midden Oosten wordt de seksuele begeerte gekanaliseerd: door middel van ritualisering wordt het irrationele in een min of meer rationeel geheel (de godsdienst) ingepast. In deze traditie past ook het hieros gamos. In de ascetische, gnostische, Platoonse of boeddhistische variant wordt de seksualiteit verworpen: door middel van ‘versterving’ en mentale training wordt geest gezuiverd van de lichamelijke onreinheden (ongeordendheden) als seks.

Wel kinderen

Het is opvallend te noemen dat in de christelijke traditie (dit geldt in beperkte mate trouwens ook voor de islam) er een combinatie te zien is van beide soorten reacties. In het ‘sacrament’ van het huwelijk (voortbestemd tot het voortbrengen van kinderen) wordt de seks gekanaliseerd, terwijl anderzijds in de celibataire, ascetische tradities van maagden, martelaren en monniken de lust van het vlees wordt afgezworen. Hoewel de tweede vrijwel altijd geprefereerd wordt boven de eerste, heeft de christelijke traditie altijd het belang van het huwelijk blijven inzien. Geen theoloog of monnik zo ascetisch of lichaamsvijandig of hij tolereert in ieder geval de seks binnen het huwelijk ter vootbrenging van kinderen.

Seksueel gebed

In ieder geval probeert Madonna aan te geven dat de reacties van kanaliseren of verwerpen geen enkele zin hebben, omdat zij vindt dat seksualiteit misschien wel ongeordend is, maar daar niets moreel verwerpelijks aan is. En hiermee vertegenwoordigt zij dus de mening van de meerderheid in onze tijd en in ons deel van de wereld: seksualiteit is een integraal onderdeel van het leven, net als religiositeit. Madonna vermengt deze twee elementen nog eens op een dramatische manier als ze zingt “Just Like a Prayer, your voice can take me there // Just like a muse to me, you are a mystery // Just like a dream, you are not what you seem // Just Like a Prayer, no choice your voice can take me there.”

In combinatie met haar hele cd, dat één groot gebed lijkt, durf ik te stellen dat het lied Like a Prayer een seksueel-religieus gebed is.

Bron: Deze ‘popexegese’ is eerder gepubliceerd op het weblog Geert-Meike.nl van de Faculteit Katholieke Theologie Utrecht.

Advertenties